Ngựa trong văn hóa Việt: biểu tượng của đường xa, công danh và những mùa khởi hành

09:05 04/02/2026

Trong ký ức văn hóa của người Việt, ngựa không phải hình ảnh xa xôi. Từ những con đường thiên lý, những chuyến đi mưu sinh, đến chiến trận và sứ mệnh giữ nước, ngựa từng hiện diện như một “bạn đường” lặng lẽ nhưng bền bỉ. Bởi vậy, khi bước vào văn hóa dân gian và văn học, ngựa nhanh chóng vượt khỏi vai trò của một loài vật: nó trở thành biểu tượng của hành trình đời người – nơi hội tụ khát vọng lập thân, công danh, và cả những thăng trầm không thể lường trước. Mỗi độ xuân về, khi người ta nghĩ đến khởi đầu mới, hình tượng ngựa lại như được gọi dậy: vừa thôi thúc lên đường, vừa nhắc phải vững vàng trước con đường dài.

Ngựa gắn liền với đường xa, chiến trận và những chuyến đi mưu sinh trong xã hội xưa.

Ngựa trong tục ngữ, ca dao: kinh nghiệm đời thường mà sâu sắc

Tục ngữ Việt Nam không dùng hình ảnh ngựa quá dày đặc, nhưng mỗi lần xuất hiện thường mang tính “đúc kết” rất gọn và rất đời.

- “Ngựa non háu đá” là lời nhắc về tuổi trẻ: nhiệt tình, bốc đồng, dễ lao vào mọi thứ với niềm tin chưa được tôi luyện. Dân gian vừa phê phán vừa bao dung, bởi trưởng thành cũng giống như thuần ngựa: cần thời gian, cần va đập và cần kỷ luật.

- “Ngựa quen đường cũ” lại nói về quán tính: thói quen khiến con người dễ quay về lối cũ, ngay cả khi đã từng quyết tâm đổi khác. Đặt trong không khí đầu năm – thời điểm ai cũng mong “làm mới mình” – câu này như một cảnh báo nhẹ: đổi thay không đến từ lời hứa, mà từ sự bền bỉ.

- “Đường dài mới biết ngựa hay” là triết lý của thử thách: phẩm chất và giá trị không thể đo bằng khoảnh khắc, mà bộc lộ qua hành trình. Con đường càng dài, “ngựa” càng rõ.

Nhìn chung, ngựa trong dân gian là tấm gương của đời sống thực tế: nói về người, về thói quen, về bản lĩnh, và về sức bền.

Hình ảnh Ngựa gắn với người tráng sĩ, kẻ sĩ lên đường vì công danh và nghĩa lớn.

Ngựa trong truyền thuyết và không gian tâm linh: sức mạnh và sự bảo hộ

Ở tầng sâu hơn, ngựa còn bước vào thế giới linh thiêng, gắn với những hình tượng mang tính cộng đồng.

Tiêu biểu nhất là ngựa sắt của Thánh Gióng: không chỉ là phương tiện xung trận, mà là biểu tượng của sức mạnh phi thường và ý chí bảo vệ non sông. Khi sứ mệnh hoàn thành, ngựa bay về trời cùng Thánh Gióng, để lại trong tâm thức người Việt một dấu ấn đẹp về sự hy sinh và tinh thần quật khởi.

Ở nhiều làng quê, hình ảnh ngựa hiện diện trong phù điêu đình làng, trong đồ thờ, trong lễ hội… như một biểu trưng của uy lực, che chở và sự hanh thông. Ngựa vì thế không chỉ “sống” trong lời ăn tiếng nói, mà còn có vị trí trong đời sống tâm linh.

Ngựa trong văn học trung đại: chí làm trai, công danh và cuộc lên đường

Trong văn chương trung đại, ngựa thường đi cùng hình bóng tráng sĩ và kẻ sĩ. Dù đôi khi không gọi thẳng tên “ngựa”, nhưng các mô-típ như yên cương, đường quan ải, chinh phu… đều gợi một không gian của lên đường và biến động.

Trong “Chinh phụ ngâm”, bóng dáng người chinh phu ra trận mở ra cảnh chia ly: ngựa xe, gươm giáo, và thời khắc rời nhà trở thành dấu mốc cho nỗi chờ đợi dài dằng dặc của người ở lại. Ở đây, ngựa không còn là con vật cụ thể – nó là tín hiệu của ly biệt, là khởi điểm của bất an và thương nhớ.

Với nhiều nho sĩ, hình ảnh ngựa còn gắn với con đường khoa cử, hoạn lộ: đi để lập thân, đi để mong công danh. Nhưng càng đi, càng thấy cái giá của hành trình: mệt mỏi, cô độc, và cảm giác bấp bênh trước thời cuộc.

Tranh “Giám Mã” – Tranh dân gian Đông Hồ. Hình tượng người giám mã chăm sóc, xem xét ngựa phản ánh quan niệm dân gian về việc trọng dụng và gìn giữ sức ngựa, đồng thời ẩn dụ cho cách nhìn người.

Ngựa trong văn học hiện đại: từ hiện thực sang ký ức và ẩn dụ thân phận

Khi đời sống đổi thay, ngựa dần rút khỏi sinh hoạt thường nhật. Nhưng trong văn học hiện đại, ngựa không biến mất; nó chuyển thành ký ức văn hóa.

Ngựa có thể xuất hiện như dấu vết của một thời chậm rãi, gợi những phận người bôn ba, những chuyến đi đầy bụi và gió. Ở một số tác phẩm, ngựa còn là ẩn dụ về con người bị hoàn cảnh thúc ép: phải chạy, phải gồng, phải gánh. Lúc này, ngựa không còn là chiến mã – mà là hình ảnh phản chiếu thân phận và khát vọng tự do của con người hiện đại.

Bức “Vinh quy bái tổ” – Tranh dân gian Đông Hồ. Hình ảnh ngựa, lọng, cờ quạt trong tranh khắc họa cảnh người đỗ đạt vinh quy trở về làng, biểu trưng cho công danh thành tựu.

Ngựa và suy ngẫm đầu xuân: đi để đến, nhưng cần bền bỉ và tỉnh táo

Điều đặc biệt là ngựa luôn gắn với “đi – về”, với khởi hành và trở lại. Vì vậy, khi xuân sang – thời điểm của dự định mới – hình tượng ngựa trở nên giàu ý nghĩa: nó nhắc rằng hành trình không chỉ cần tốc độ, mà cần độ bền, không chỉ cần khí thế, mà cần tỉnh táo.

Nếu đầu năm là lúc chọn đường, thì ngựa là lời nhắc về cách đi: kiên trì, vững vàng, và không tự đánh mất mình vào quán tính của “đường cũ”.